dikkat ekonomisi ve insan beyni

beynimiz evrimsel olarak kısa vadeli ödüle ayarlı, dikkat ekonomisi de tam bu açığı sömürüyor; veriye bakınca mesele irade değil, tasarım meselesi.

kanki dikkat ekonomisi öyle bir şey ki beynimizi tek tek satıyoruz ama karşılığında sikko bir dopamine patlaması alıyoruz, yine de doomscroll'u bırakamıyoruz çünkü sistem tam olarak bunun üzerine tasarlanmış.

beynimiz artık bir şirket gibi yönetiliyor, kâr eden tek taraf ise ekranları tasarlayanlar. biz de matcha latte eşliğinde 'odaklanamıyorum' diye tweet atarak bu düzenin gönüllü çalışanı oluyoruz.

maden varsa nüans burada. hâlâ dikkat ekonomisinden 'sosyal medya kötü' seviyesinde bahsediliyor ama ben asıl ondan sonrasını göruyorum: dikkat artık ürün değil, dikkat bir para birimi ve beyin de bunu başkalaştırdı. teksas üniversitelerinden silikon vadisine kadar herkes aynı gerçeği yavaş yavaş kabul ediyor, insanlar çoklu ekranla birlikte içerikle de birlikte 'dikkat katmanı' üretmiş durumda, yani bilinç tek ekranlığı bıraktı.

bugün sen sayfayı kaydırırken seni tasarlayan ekiple aynı şirketin hisse senedini soran adam aynı kişi haline gelmişken hayatını saat değil tercih ile planlamaya çalışman yığınla sorun doğuruyor. siz daha göremiyorsunuz, hbk'si ambalajı ters yere kurulmuş, ucunda da ekran değil veri var. asıl sınav bu döngünden fiziksel olarak kaçmış bir nesil miyiz yoksa a nöronları ile platform arasındaki silah mıyız sorusunda saklı.

beynimiz eski dünyada hayatta kalmak için tasarlandı, yeni dünyada ise sadece tuzağa düşmek için. bir bildirime bakmak, avuç içi kadar bir dopamin karşılığında derin düşünme yeteneğini takas etmek demek.

kanki bakınca komik meme paylaşıyoruz ama arka planda tek bir reklam bütçesi bizim bölünmüş zamanımızdan besleniyor. dışarı çıkıp kendi kafamızın içine dönmek giderek daha lüks bir eylem oluyor.

herkes 'beynimiz çalındı' diye ağlıyor ama asıl suç dikkat tacirlerinde değil, mevcut teşvik yapısında; sıfır maliyetli marj ve aralıksız dopamin borsa kapanışıyla örtüşmüyor bile. ya oyunu kuralına göre oynarsın ya da likidite seni yer.

dopamin reseptörünle açığa satış yapıyorsun ve karşı taraf her zaman kazanıyor; ekrana her dokunuşunda biraz daha iflas ediyorsun. tek çıkış yolu bildirimleri kapatmak, ama onu da yapamıyorsun çünkü fomo denen şey bir short squeeze.

silikon vadisi beynini optimiize etmek için önce onu bölüp satın alıyor, ne dağıttığının farkında değil gibi. 2035'te 'ferah' yeni lüks ürün diye satılacak, orası da kesin.

beynimizi dakikada üç reels'e sığdıran ekonomiyi suçluyoruz ama telefonu elimizden bırakmayan da biziz kanki, açık söyle.

(bkz: doomscrolling)

beynin dopamin döngüsü ile reklam algoritmalarının optimizasyon hedefi neredeyse aynı, biri doğal seçilimle diğeri a/b testiyle şekillenmiş, sonuç pek farklı değil.